Czy Anders Breivik dokonał po prostu rytuału „kozła ofiarnego”?

Trafiła mnie ta myśl nagle jak olśnienie. Czy to możliwe, żeby niepojęte wypadki indywidualnych zamachów terrorystycznych, w których sprawcami są zwykli ludzie, prywatne osoby, nieumocowane w światowych organizacjach terrorystycznych, takie jak Anders Breivik w Norwegii, były wynikiem działania zasady „wykluczania kozła ofiarnego”!?

timothy mcveigh

Thimothy McVeigh i Terry Nichols – zamach na budyenk w Oklahoma City, 19 kwietnia 1995.

eric harris

Eric Harris i Dylan Klebold – zamach na szkołę Columbine, 20 kwietnia 1999 roku.

Wyczyn Breivika The New York Times nazwał: niewyjaśnialnym…

Kiedy opisujemy te wydarzenia, używamy zwrotów typu: „niewiarygodne”, „niewytłumaczalne”, „niezrozumiałe”, pytamy: „dlaczego?” i „jak można coś takiego zrobić?”. Najczęstsze racjonalizacje idą w stronę teorii psychologicznych – złego wychowania, braku czułości w domu, wpływu zgubnej ideologii, problemów osobistych, niskiej samooceny, braku akceptacji ze strony otoczenia. Ale czujemy, że na rzeczy może być coś więcej. Szczególnie, że akty „prywatnego terroru”, który Amerykanie nazywają „terroryzmem samotnych wilków” wydają się coraz częstsze. Jeśli nawet ich sprawcy afiliują się z jakimiś ruchami, to jednak najczęściej wyglądają na „prywatnych wariatów”. Właściwie skąd to się bierze – pytamy. Jak to możliwe, że w społeczeństwach, w których właściwie „wszystko jest”, pojawiają się ludzie, którzy dokonują wybryków podważających znaczenie wszystkich wartości, jakie uważamy za istotne. Nie tylko podważają nasze zaufanie w ludzi, sąsiadów (może któryś z nich okaże się takim wariatem), to w dodatku napełniają nas pesymistycznymi ocenami co do jakości życia społecznego w ogóle. Dają nam do myślenia: czy z zachodnimi społeczeństwami coś jest nie tak?

Wesprzyj #Medium

Co by więc było, gdyby się okazało, że ci ludzie działają na nasze globalne zapotrzebowanie?

Zapotrzebowanie nieuświadomione, niezwerbalizowane, ale donośne i nieusuwalne.

Tknęła mnie ta myśl po rozmowie, jaką odbyłem ze specjalistą zajmującym się badaniem życia społecznego mrówek, Pawłem Mazurkiewiczem. Właściwie nie tyle zaintrygowały mnie same mrówki ile pytanie, które pojawiło się pod koniec rozmowy: czy można by stworzyć ogólną teorię społeczeństwa, dotyczącą dowolnej grupy społecznej… Inaczej mówiąc, czy – tak jak chociażby w przypadku systemów informacyjnych, które podlegają pewnym prawom, niezależnie od tego w jakiej wyrażają się formie – społeczeństwa organizują się w oparciu o jakieś generalne, abstrakcyjne zasady, które nie są zależne od formy danego społeczeństwa. Gdyby tak było, czy to w przypadku mrówek, czy termitów, ludzi czy kosmitów, pewne zjawiska występowałyby zawsze. Jak choćby specjalizacja jednostek na rzecz wyższych potrzeb grupy.

I wtedy nagle przypomniał mi się Rene Girard, francuski filozof, który sformułował zasadę „kozła ofiarnego”. Na podstawie swoich badań Girard stwierdził, że mechanizm kozła ofiarnego jest jednym z najgłębiej zaszytych mechanizmów w podświadomości społeczeństw ludzkich i stoi u zarania wszystkich rytuałów, które w konsekwencji dały coś tak wyrafinowanego jak religia.

rene girardRene Girard

Girard mówi mniej więcej tak: wczesne grupy społeczne nie miały aparatu pojęciowego pozwalającego im na ocenę własnego położenia w sytuacji pojawiających się obiektywnych zagrożeń takich jak na przykład susza, ogień czy epidemia, a które mogły zagrażać spójności i przyszłości całej grupy. W związku z tym, winę za zaistniałą sytuację grupa zrzucała na jednego ze swoich członków, najlepiej na kogoś, kto ze względu na swoje cechy jakoś się do tego nadawał, wyróżniał: kuternogę, albinosa, starą kobietę itd. – czyli osobę w jakiś sposób ułomną, najsłabszą. Oczywiście obwiniona osoba nie czuła się w żaden sposób odpowiedzialna za niefortunny stan rzeczy, jednak jej zapewnienia nie miały dla grupy nigdy żadnego znaczenia. Usunięcie fatalnego zagrożenia (susza, głód) mogło się odbyć poprzez grupowe zabicie lub wygnanie wytypowanej osoby. Taki rodzaj przemocy nie ma sprawcy, gdyż w zbrodni uczestniczą wszyscy. Zaspokojona horrorem morderstwa grupa mogła już tylko w spokoju oczekiwać usunięcia zagrożenia.

W dalszym procesie deformacji mechanizmu kozła ofiarnego następuje dołączenie do niego ideologii mistycznej, elementu przebłagania bóstwa, oraz zastąpienia ofiary ludzkiej protezą w postaci kukły lub zwierzęcia, by w końcu zaszyfrować się w jeszcze bardziej symboliczne znaki. Mechanizm jednak pozostaje niezmieniony.

Girard twierdzi, że ów mechanizm nie tylko był na początku, ale stał się źródłem całej ludzkiej kultury. Można więc pomyśleć, że ma charakter nieusuwalny! Coś tak głęboko tkwiące w rudymentach musi działać nadal, niezależnie od tego, czy tego chcemy, czy nie!

Girard mówi dalej, że chrześcijaństwo jako pierwsza religia „zdekonspirowała” mechanizm kozła ofiarnego i nazwała po imieniu sprawców. Chrystus jako „kozioł ofiarny” pokazuje nam wszystkim: „jestem niewinny. W moim ukrzyżowaniu jak na dłoni widzicie zło, które mi wyrządzacie. Widzicie, że to nie ja, tylko WY jesteście winni. Na WAS spływa moja krew”.

Oczywiście chrześcijaństwo nie od razu dopięło swego i nie zostaliśmy w pełni uświadomieni. Trzeba było jeszcze globalnej zemsty na Żydach za śmierć Jezusa, byśmy w końcu dostrzegli „mechanizm kozła ofiarnego” w całej jego banalnej nagości.

Holocaust.

Europa i USA XXI wieku to świat po Holocauście. Świat Zachodni to świat w którym mechanizm kozła ofiarnego został zablokowany.

Od 70 lat wiemy, czym jest wykluczenie społeczne i do jakich zbrodni może prowadzić. Wiemy, czym są pogromy Żydów, czym jest zamykanie w obozach homoseksualistów, Cyganów, osób niepełnosprawnych itd. Przećwiczyliśmy to wszystko zbyt dokładnie. Wiemy, czym jest nienawiść rasowa, czym jest nienawiść religijna, czym jest wskazywanie palcem winnych wszystkich problemów. Ze zgrozą i zrozumieniem patrzyliśmy jak Tootsie mordują Hootu i potrafiliśmy dokładnie opisać wszystkie towarzyszące temu zjawiska.

Jesteśmy mądrzy. Zbyt mądrzy by pozwolić sobie na strukturalne wytykanie palcem.  Nie wyobrażamy sobie, żebyśmy mogli zgodzić się na strukturalne gnębienie blondynów, gejów, kobiet, dzieci, niewidomych, Żydów, czy Syryjczyków. To po prostu nie przejdzie.

Mechanizm kozła ofiarnego został więc na poziomie strukturalnym zablokowany. Ma to swoje odzwierciedlenie nie tylko w praktyce, ale i prawie.

Czy jednak oznacza to, że przestał działać?

Jeśli jest tak, jak twierdzi Girard, że ten mechanizm jest jednym z najgłębiej zaszytych mechanizmów kulturosprawczych, to chyba nie należy się spodziewać, że przestał istnieć. Raczej, że został wyparty…

Wraca pytanie: jak bardzo jesteśmy zdeterminowani społecznie? Chcemy wierzyć, że jesteśmy wolnymi jednostkami, które dokonują własnych wyborów i mają wpływ na swoje decyzje. Niektórzy z nas, pewnie tak. Ale czy wszyscy? A co jeśli społeczeństwo – tu wracam do pytania postawionego przy mrówkach – rządzi się jakąś arbitralną zasadą, która działa niezależnie od tego, jakie formy przyjmuje życie społeczne? Co jeśli niezależnie od moralnych mitów i wyobrażeń zawsze pozostają ludzie, którzy będą zdeterminowani przez te zasady?

I teraz wracam do zasadniczej tezy, do tego, co mnie tak olśniło: otóż co jeśli wyparty po Holocauście mechanizm kozła ofiarnego nadal działa, jednak teraz przejawia się w pokraczny sposób poprzez „prywatny terroryzm”?

Co jeśli Breivik idzie zabić studentów, gdyż my wszyscy sobie tego głęboko życzymy?

W swojej teorii Girard mówi o tworzeniu sobowtórów, ludzi którzy zbliżają się do siebie w swoich dążeniach i upodobaniach, tak, że stają się nierozróżnialni. Mówi też o rywalizacji sobowtórów o ciągle niewystarczające te same zasoby. Wykluczenie kozła ofiarnego pozwala tym nienawidzącym się ludziom na chwilę na nowo się ze sobą zbliżyć. Dwóch sąsiadów w miesteczka Wilanów, pracujących w identycznych korporacjach, jeżdżących identycznymi samochodami na te same wakacje, może na chwilę porozmawiać o świecie, o tym, co zrobił Breivik i wspólnie wzmóc się moralnie. Po takiej rozmowie każdy może pomyśleć o drugim, ze w sumie fajny z niego chłop.

Czyż nie dokładnie o to chodzi  z kozłem ofiarnym?

Całe szczęście, że mój kolega, filozof, Tomek Stawiszyński zajmuje się Rene Girardem zawodowo, więc się z nim skonsultuję. W końcu olśnienia mogą być mylne.

 

447 thoughts on “Czy Anders Breivik dokonał po prostu rytuału „kozła ofiarnego”?

  1. Pingback: cialis price
  2. Pingback: discount cialis
  3. Pingback: Overnight viagra
  4. Pingback: viagra 100mg
  5. Pingback: generic ed pills
  6. Pingback: ed meds
  7. Pingback: pharmacy online
  8. Pingback: cialis generic
  9. Pingback: order vardenafil
  10. Pingback: levitra for sale
  11. Pingback: online gambling
  12. Pingback: online gambling
  13. Pingback: cash advance
  14. Pingback: pay day loans
  15. Pingback: slot games
  16. Pingback: new cialis
  17. Pingback: craps for macs
  18. Pingback: 5 mg cialis
  19. Pingback: cialis 5 mg
  20. Pingback: new cialis
  21. Pingback: buy cialis
  22. Pingback: best online casino
  23. Pingback: viagra online
  24. Pingback: canadian viagra
  25. Pingback: tadalafil tablets
  26. Pingback: viagra coupon
  27. Pingback: viagra from india
  28. Pingback: Cialis 20 mg nz
  29. Pingback: cheap viagra
  30. Pingback: lasix 40mg canada
  31. Pingback: viagra alternative
  32. Pingback: online viagra
  33. Pingback: cheap actos 30 mg
  34. Pingback: tamoxifen 10 mg nz
  35. Pingback: cialis pro
  36. Pingback: buy baclofen 25 mg
  37. Pingback: benicar 40 mg cost
  38. Pingback: cialis results
  39. Pingback: ceclor tablet
  40. Pingback: ceftin usa
  41. Pingback: celebrex 200mg uk
  42. Pingback: celexa cost
  43. Pingback: cephalexin prices
  44. Pingback: casinos
  45. Pingback: casino online usa
  46. Pingback: free slots
  47. Pingback: car insurance usaa
  48. Pingback: buying viagra
  49. Pingback: real viagra online
  50. Pingback: buy college essays
  51. Pingback: clozaril cost
  52. Pingback: cheap coreg 6,25mg
  53. Pingback: generic cialis
  54. Pingback: compazine uk
  55. Pingback: Buy pfizer viagra
  56. Pingback: coumadin 2mg price
  57. Pingback: cozaar 100mg cheap
  58. Pingback: essayhelpbgs.com
  59. Pingback: crestor pills
  60. Pingback: buy viagra generic
  61. Pingback: custom essay cheap
  62. Pingback: order cymbalta
  63. Pingback: thesis consulting
  64. Pingback: ddavp usa
  65. Pingback: cost of depakote
  66. Pingback: diamox uk
  67. Pingback: differin 15g cheap
  68. Pingback: diltiazem pharmacy
  69. Pingback: imdur pills
  70. Pingback: cialis vs viagra
  71. Pingback: tadalafil cheap
  72. Pingback: roman viagra
  73. Pingback: more info here
  74. Pingback: my company
  75. Pingback: how to take viagra
  76. Pingback: levaquin cost
  77. Pingback: cheap lopid
  78. Pingback: luvox 100mg tablet
  79. Pingback: cheapest macrobid
  80. Pingback: buy micardis
  81. Pingback: 24 hour pharmacy
  82. Pingback: pharmacy in canada
  83. Pingback: motrin 400mg price
  84. Pingback: phenergan 25 mg uk
  85. Pingback: cheapest plaquenil
  86. Pingback: prevacid 30mg cost
  87. Pingback: procardia tablet
  88. Pingback: proscar 5 mg pills
  89. Pingback: cost of protonix
  90. Pingback: buy pyridium
  91. Pingback: buy remeron 15 mg
  92. Pingback: revatio tablet
  93. Pingback: risperdal coupon
  94. Pingback: seroquel 200mg nz
  95. Pingback: skelaxin cost
  96. Pingback: spiriva medication
  97. Pingback: tenormin canada
  98. Pingback: buy toprol 25mg
  99. Pingback: tricor tablet
  100. Pingback: valtrex medication
  101. Pingback: zanaflex australia
  102. Pingback: buy cialis on line
  103. Pingback: Related Site
  104. Pingback: zocor 10mg nz
  105. Pingback: zyprexa tablet
  106. Pingback: viagra spray
  107. Pingback: zyvox price
  108. Pingback: sildenafil usa
  109. Pingback: cheapest tadalafil
  110. Pingback: furosemide otc
  111. Pingback: meclizine pills
  112. Pingback: buy irbesartan
  113. Pingback: olmesartan tablets
  114. Pingback: cefuroxime price
  115. Pingback: celecoxib prices
  116. Pingback: cialis sex pill
  117. Pingback: divalproex prices
  118. Pingback: fluconazole uk
  119. Pingback: doxycycline cheap
  120. Pingback: amitriptyline cost
  121. Pingback: permethrin coupon
  122. Pingback: 141generic2Exare
  123. Pingback: mjsvfbac
  124. Pingback: estradiol price
  125. Pingback: sikyyovq
  126. Pingback: isosorbide prices
  127. Pingback: sumatriptan online
  128. Pingback: 5 mg cialis
  129. Pingback: viagra
  130. Pingback: order propranolol
  131. Pingback: furosemide price
  132. Pingback: metoprolol pills
  133. Pingback: wikipedia priligy
  134. Pingback: diflucan for men
  135. Pingback: synthroid abbvie
  136. Pingback: mba thesis
  137. Pingback: 300 mg neurontin
  138. Pingback: paxil and bipolar
  139. Pingback: levitra advil
  140. Pingback: liquid cialis buy
  141. Pingback: cialis [canada]
  142. Pingback: soft tablet
  143. Pingback: buy rush

Komentarze są wyłączone.